گز

گز از درختجچه هاي مناطق بياباني و شور مي باشد. اين گياه اغلب در بستر آبراهه ها و رودخانه هاي شور و قليايي نواحي خشک رويش دارد.
گياهي است مقاوم به خشکي و سازگار با شرايط سخت بيابان ، داراي گلهايي قرمز رنگ که در فصل بهار و پاييز در انتهاي انشعابات و ساقه ها مشاهده مي شود. اراضي شوري که خاک مرطوب داشته و يا تحت تاثير جريانات فصلي رودخانه ها و آبراهه ها قرار دارند ، از جمله رويشگاههاي درختچه گز محسوب مي شود. اين گياه در انواع خاکها با بافت شني – رسي ، سنگريزه دار و دشتهاي سيلابي با خاکهاي رسوبي عميق يا نيمه عميق ديده مي شود. دامنه ارتفاع رويشگاه بين ٨٠٠ تا ١٢٠٠ متر از سطح دريا است. اين درختچه در رويشگاههاي طبيعي همراه با ساير گونه هاي شور پسند مانند اشنان ، آنابازيس و علف شور اجتماعات طبيعي را بوجود مي آورد. گز بواسطه ايجاد تپه هاي نبکاي در اطراف خود ، نقش بسيار مهمي در حفاظت خاک نواحي شور بياباني بعهده دارد. انشعابات فرعي و متراکم ساقه ها ، شکل کروي کپه اي به اين درختچه مي بخشد. گز علاوه بر قلمه از طريق جدا کردن پاجوش نيز قابل تکثير است.
گیاه گز به شکل درخت یا درختچه است که برگهای آن کوچک سوزنی شکل و پولک مانند است. این گیاه بیشتر در جاهای خشک، کنار آبهای شور، در زمین های شوره زارو کنار رودخانه ها رشد می کند.گیاه گز نوعهای مختلفی دارد. بعضی از آنها مثل گز شاهی در جاهای مختلفی دیده می شوند.گیاه گز مقاومت زیادی دارد و در هر آب و هوایی رشد می کند. این گیاه حتی در منطقه های بلند و کوهستانی هم رشد می کند.
مناسبترین جا برای رشد و زیاد شدن آن منطقه های گرم وخشک بیابانی و خاکهای شور است.این گیاه در برابر تغییر دمای هوا مقاومت زیادی دارد.به علاوه مناسبترین خاک برای رشد گیاه گز، خاک لومی است.نزدیک دریا، شنهای ساحلی و اطراف رودخانه ها جای مناسبی برای رشد گیاه گز هستند.همچنین در کنار نهرهای زمین های شور و شنی و گودال های مرطوب و بستر رودخانه ها این گیاه به خوبی رشد می کند.

بیماری ها و آسیب های گیاه گز

الف- در اثر یخبندان، برگ درختچه های گز در فصل پاییز و زمستان یخ می زند.
ب- موریانه از پوست شاخه های خشک شده گز تغذیه می کند ولی به تنه اصلی آن آسیب نمی رساند.
ج- بادهای شدید گاهی سبب ریشه کن شدن درختان گز می شود. دیده شده که گاهی در اثر بادهای شدید، تنه اصلی روی زمین قرار گرفته است. در نتیجه به جای اینکه ساقه اصلی رشد کند، شاخه های فرعی به طرف بالا رشد می کنند.
د- آفتهای و بیماریهای مهم گیاه گز عبارتند از : پروانه برگ خوار، سرخرطومی گز، پسیل گز، پروانه تار عنکبوتی، شپشک گز. سوسک های چوب خوار نیز از آفت های گیاه گز هستند. همچنین تعدادی از قارچ ها هستند که باعث پوسیدن ریشه گیاه گز می شوند.

شناسنامه

گز Tamaricaceae	:تیره
Tamarix gallica L.- T.mannifera var- Persica Bga	:نام لاتین
Manna Tree – French Tamarik	:نام انگلیسی
درخت گز - گزانگبین	:نام فارسی
طرفه المن بشجره العذبه – حطب احمر	:نام عربی

شرح گیاه

ارتفاع این درخت کوچک به 6 – 10 متر و قطر آن به 30 سانتی کمتر می رسد و گاهی هم بر اثر جست های پاجوش بصورت درختچه در می آید. دارای انشعابات زیاد و سخت است. برگهایش خیلی کوچک و صاف است. رنگ آنها گرد سفید بنظر می رسد. شکل آنها لوزی شکل شل و تخم مرغی با انتهای تیز و قاعده ای متسع است. گل آذین کوتاه و متراکم و برگه آن نوک تیز و از پاپک گل بلندتر است. گلبرگهایش واژ تخم مرغی کشیده است.
تعداد پرچم های گل آن پنج است و قاعده میله آنها کمی متسع شده است و به لوبهای دیسک متصل می باشد. چوب آن سخت و شکننده است و برون چوبی سفید و درون چوبی سرخ رنگ دارد و در مصارف نجاری بکار می آید پوست آن نیز دارای مقداری تانن می باشد. شهدی که از گزانگبین استخراج می شود در اثر نیش حشره ای به نام Eriococus mannifer ترشح می گردد و در آن 55 درصد ساکارز، 25 درصد لولز و 20 درصدد کستروز دارد. نام متداول آن گزانگبین و به زیان کردان آذربایجان غربی گرگزو می باشد. نام عربی آن را طرفا، طرفه المن حطب احمر نام برده اند شهد آن معمولاً انگبین نامیده می شود.

دامنه انتشار

در ایران بیشتر در اراضی شوره زار و مناطق خشک و نیم خشک می روید و در راه بین تهران تا اصفهان کاشان ، یزد ، شیراز ، کرمان و شهداد او تا زاهدان و بندر عباس و نیز در گتوند ، خوزستان ، بازفت باتلاق گاو خونی و نیز در نواحی شمالی خراسان از اترک و بجنورد و شیروان تا جاجرود و بهرام و اراضی شوره زار جنوب کرج و شاهدشت و نیز در حاشیه دریاچه ارومیه مانند شرفخانه انتشار دارد حداقل ارتفاع آن در بهرام 1100 متر و حد اعلای آن در کوه سیرج کرمان 2200 متر دیده شده است.

گیاهان سمی موجود در ایران

نام های فارسی : گل گندم خاردار –گل گندم خاردار زرد – تیر ماهی – مرار زرد – تیف گل – ساری تیکان – تشی تلی
نام های انگلیسی : yellow star thistle – yellow centaury – barnabys thistle – barnaba


گل گندم خاردار گیاهی و یک ساله و پوشیده از کرک است که در مراتع و باغها ،حاشیه مرازع و زمین های بایر در بسیاری از نقاط ایران می روید . برگ های این گیاه در سطح خاک پنجه می زنند و در این حالت دراری بریدیگی هایی هستند. ساقه ها متعدد و کم بیش راست ،کبود رنگ ،کم برگ و بال دار هستند . برگ ها باریک ،کبود رنگ و بی پایه اند و در امتداد ساقه پایین می آیند و بال های ساقه منتهی می شوند . هر یک از انشعاب های ساقه به یک گل خاردار و زرد رنگ ختم می شوند.
گل کندم خاردار حاوی لاکتون های سسکوئیترپن است . این ترکیبات نوروتوکسیک بوده و به صورت انتخابی ناحیه گلبوس پالیدوس و اجسام سیاه را در مغز هدف قرار می دهند و با ایجاد ضایعات در این قسمت ها موجب شکل گیری انسفالومالاسی نیگروپالیدال می شود .به علت این که در این بیماری خوردن و آشامیدن دچار اختلال می گردند و به آن بیماری جویدن نام داده اند. نشانه های درمانگاهی بیماری پس از یک دوره نسبتا طولانی مدت تغذیه اسب ها از گیاه و زمانی که اسب حدود هم وزن خود از آن خورده باشد ظاهر می شوند بیماری برگشت ناپذیر است و معمولا به مرگ دام ها مبتلا منجر می شود .

Cirisium arvense
(Compositae)
نام های فارسی :کنگر صحرایی،کنگر هرز،قند رونک ،کنگل ،بادآورده،اسپید خار،نبطی
نام های انگلیسی:thistle-common thistle-common sawwort-boar thistle-canadian thistle

کنگر صحرایی گیاهی علفی و دائمی است که به وسیله ی بذر و ریشه های زیر زمینی تکثیر می یابد .ارتفاع این گیاه 4/0 تا 5/1 مترمی رسد و غالبا در مرازع،اماکن بایرو کنار جاده های می روید .برگ های آن بیضی یا نیزه ای شکل و دارای بریدگی های عمیق و دندانه دار است که به خار های فراوان منتهی می شوند.گل آذین نسبتا کوچک گیاه پوشیده از کرک های ظریف ابریشم مانند است .و کاپیتولها ارغوانی،قرمز،صورتی و یا به ندرت زرد یا سفید هستند.این گیاه عمدتا در فصل بهار که شروع به رشد می کند مورد تغذیه ی احشام قرار می گیرد .
کنگر صحرایی جزو گیاهان جمع کننده نیترات است و می تواند منشاءمسمومیت یا این ماده در دامها گردد.
Convollaria majalis
(Liliaceae)


نام های فارسی :موگت ،گل موگه ،مشکیجه ،گل برف
نام های انگلیسی:lily of the vally –may lily-mugget
موگت گیاهی چند ساله و دارای ریزوم و ساقه کوتاه منتهی به گل های زیبا و سفید است. از ریزوم گیاه جوانه هایی خارج می شود که اینجا دو برگ و منشعب از ناحیه ریشه می نمایند .ظاهر این برگ ها بیضی نوک و رنگ آنها سبز است.قاعده ی دمبرگ دراز برگ ها نیز در مجموعه ای از غلاف نازک پوشیده باقی می ماند. گل ها آویخته شبیه زنگوله های کوچک و در طول محور گل و به صورت آذین گرزن یکسویه ظاهر می شوند .
موگت جزو گیاهان زینتی سمی است و مسمومیت حاد و کشنده با آن در دامهای کوچک و انسان گزارش شده است.این گیاه حاوی گلیکوزید های قلبی به نام کنوالاتوکسین و کنوالوزید است .این گیاه گلیکوزید ها در تمام قسمت های گیاه یافت می شود
Cucumis sativus
(Curcurbitaceae)



نام های فارسی:خیار،خیار سبز،خیار معمولی،خیار دراز،خیار بالنگ،بادرنگ
نام های انگلیسی:cucumber-common cucumber-white cucumber
خیار گیاهی علفی و دارای ساقه ی خوابیده و خزنده ،پوشیده از تارهای خشن ،و برگ های بزرگ و تقسیم شده به لوبولهای زاویه دار و دندانه دار است. بوته ی آن پیچک دار می باشد و گل ها به رنگ زرد و درشت بر دو نوع نر و ماده جداگانه روی یک پایه قراردارند. خیار جزو گیاهان جمع کننده نیترات است و می تواند منشاءمسمومیت با این ترکیب در دام ها باشد .
Cuscuta spp
(Convolvlaceae)

نام های فارسی :سس، سسک ،کشوت ،کتان بیابان ،کتان صحرایی
نام های انگلیسی:doddor-cuscuta-dother-loveweed-devils hair- macaroni weed
سس گیاهی یک ساله،بی برگ،بدون رنگ و کلروفیل است و جزو گیاهان پیچیده و انگل است. این گیاه روی درختان،درختجه ها و گیاهان زراعی مانند لوبیا،نخود فرنگی،یونجه،شبدرو توتون می رویند تعداد 14 گونه از سس در نقاط ایران می رویند .
خوردن سس توسط دام ها به خصوص گاو موجب ایجاد ضایعات گاستروآنتریت شده که به دنبال آن اسهال دیده می شود و بیشتر با درد محوطه بطنی و عدم تعادل همراه است و گاهی نیز اسهال خونی و استفراغ رخ می دهد .
Lolium multiflorum
(Poaceae)

نام های فارسی :چچم –علف چمنی-چچم ریشک دار
نام های انگلیسی :Italian rye-grass –bearded rye-grass –ray-grass
چچم گیاهی یک ساله به ارتفاع 30 تا 100 سانتی متر و از گیاهان هرز مرازع غلات است. این گیاه در سطح مرتع برای داه ها گیاهیخوی خوش خوراک محسوب می شود.گل آذین چچم سنبله ای است و حدو 20 سانتی متر طول دارد و سنبله های آن 5 تا 9 گل دارند.
چچم یکی از منابع مسمومیت با نیترات درداه ها است.در گزارشی میزان میزان نیترات این گیاه 5/5 درصد اعلام شده است.مسمویت با نیترات و مرگ ومیر ناشی از آن به علت مصرف چچم در دامهای مختلف از جمله گاو،گوسفند،و بز مشاهده شده است .
Lythrum hyssopifolisa
(Lythraceae)
نام های فارسی :لیتروم
نام های انگلیسی: grass-poly –hyssop loosestrife

لیتروم گیاهی یک ساله و کوچک است که بلندی آن به حدود یک وجب می رسد. برگ های این گیاه متناوب و کوچک است. محل رویش لیتروم نقاط مرطوب و حاشیه ی آب بنده ها است. و در آذربایجان ،خراسان ،گیلان و اطراف تهران انتشار دارد .ماده سمی لیتروم مشخص نشده است اما خوردن آن توسط دام ها موجب ضایعات کبدی همراه با زردی و حساسیت به نور می شود . در این ارتباط مر گ و میر گوسفندان به دنبال چرا روی لیتروم در فصل بهار گزارش شده است
Mesembryanthemum nodiflora
(Aizoaceae)

نام های فارسی :گل نیمروزی
نام های انگلیسی:Egyptian fig marigold – knot flowered fig marigold – slender iceplant
گل نیمروز گیاهی علفی یک ساله ، ایستا با برگ و ساقه گوشتی است. برگ های آن متقابل و جام گل واقعی ،گل برگ ها متعدد و خطی و بارک اند. گل به علت تعداد گل برگ ها به گل کاسنی شباهت دارد.این گیاه در مناطق جنوبی ایران می روید و در آذربایجان نیز کاشته می شود .
گل نیمروز حاوی اگزالات در حد سمی است.مقدار اگزالات تام در این گیاه تازه 5/7 درصد و شکل محلول آن در گیاه خشک 18 درصد اعلام شده است.موارد متعددی از زخداد مسمومیت در گوسفندان به دلیل مصرف این گیاه گزارش شده است .
Nasturtium officinalis
(Crucifrae)
نام های فارسی :تره تیزک آبی – علف چشمه –آب تره –شاهی آبی – گیاه چشمه –گیاه آب-بولاغ اوتی-بالاقوتی-سلماچو-کورتین
نام های انگلیسی:common water cress – water grass – water cress
تره تیزک گیاهی پایا و آبزی است که معمولا در چشمه سارها ،مجاری آب باریک و گاهی در باتلاق ها می روید.این گیاه دارای ساقه خزنده است که از نقاط مختلف آن ریشه های کوچک و سفید خارج می شود.گل های ان نیز سفید و خوشه ای هستند.
تره تیزک حاوی ترکیبات گلوکوزاینولیت است. مصرف این گیاه توسط دام ها موجب اسهال و نیز بد مزه شدن طعم شیر آنها می شود. ترکیبات گلوکوزاینولیت عوارض متعدد دیگری را در دامها به وجود می آورند که در قسمت گونه های براسیکا توصیف شده است
Peganum harmala
(Zygophyllaceae)
نام های فارسی:اسفند- اسپند – سپند – سداب کوهی – حرمل- حرمله – سپنج – اورلیک
Wild rue-syrian rue –harme-African rueنام های انگلیسی:
اسفند گیاهی چند ساله و علفی است که در بسیاری از زمین ها و مراتع ایران می روید.بلندی آن تا نیم متر می رسد و ظاهری بوته مانند دارد. گیاه پر برگ است و برگ ها آن به رنگ سبز روشن و دارای تقسیمات باریک ،دراز و نامنظم هستند. گل ها نسبتا درشت و دارای 5 کاسبرگ باریک و 5 گلبرگ بزرگ سفید یا شکری رنگ هستند. میوه ی آن کپسول گرد به رنگ شکری و خشک است و دانه های آن نیز قهوه ای رنگ و تیره اند .
اسفند دارای آلکالوئیدهای بتا-کربولین ایندول آمین شامل هارمالین ،نورهارمان،تتراهیدرونورها رمان،هارمین،هارمول،و 3-متیل هاومان است
در بین دام های مختلف،گاو با شدت بیشتری نشانه های مسمومیت با اسفند را نشان می دهد.مسمومیت با این گیاه به شکل حاد و مزمن رخ می دهد.در شکل حاد نشانه های درمانگاهی در گاو شامل:لرزش،ریزش بزاق،اشکال در حرکت و خشکی گامها،عدم تعادل ،تکرار ادرار و پایین افتادن درجه حرارت است.در کالبد گشایی این موارد گاسترانتریت ،پر خونی ریه ها و کایه ها و خون ریزی در زیر کپسول کبد مشاهده می شود.در موارد مزمن مسمومیت ،نشانه ها شبیه موارد آسیب بخش بالایی نرون های حرکتی است.و شامل افزایش و یا کاهش حرکات است که گاهی در یک دام پی در پی رخ می دهد.لرزش عضلانی ،پارزی و خم شدگی مختصر اندام های حرکتی قدامی و یا خلفی ،هیپرمتری،نوسان سر ،عقب عقب رفتن ،حرکات جهشی ناگهانی و جویدن غیر معمول است و تشنج نیز در انتها دیده می شود. نشانه های ویژه ای که در همه دام ها از جمله در شتر مشاهده می شود تحریک پذیری،گام های ناهماهنگ و تلوتلو خوردن ،کشیدن اندام های حرکتی روی زمین و از پاافتادگی است.این نشانه ها به تدریج ظاهر می شوند. یافته بعد از مرگ در دام های مبتلا دژنراسیونی در اعصاب محیطی است.
Polypogon monspeliensis
(Graminaceae)

نام های فارسی :گندمک –شال دم – چمن ریش
Annual beard grassنام های انگلیسی :
گندمک گیاهی یک ساله با ساقه های منفرد یا دسته ای و زانودار است.برگ های آن خطی و نوک تیز هستند و گل آذین پانیکول مستطیلی،گاهی لوب دار به طول 5/1 تا 16 سانتی متر و عرض یک تا 5/3 میلی متر به رنگ سبز کم رنگ یا سبز مایل به زرد است.سنیلجه ها نیز مستطیلی باریک به طول 2 تا 3 میلی متر بوده و دارای دم سنبلجه های کاملا جدا شونده هستند.
آلودگی این گیاه به نوعی نماتود حاوی باکتری کلاوی باکتر توکسیکوس که ماده سمی به نام کورینه توکسین را تولید می کند موجب مسمومیت در دام ها می شود. در جنوب استرالیا به این مسمومیت سندرم مراتع استوارتس می گویند. نشانه های درمانگاهی این مسمومیت مشابه مسمومیت با چچم است و به صورت علائم عصبی شامل تشنج عمومی و متناوب است .
Rhamnus cathartica
(Ramnaceae)
نام های فارسی : اشنگور-خوشه انگور-آش انگور-خرزل-وشر-سیاه درخت-کلی کک-سیاه تیس-گوشوارک-شر
نام های انگلیسی: Common buckthorn-purgin buckthorn-bladder green
آشنگور درختجه ای است به بلندی 2 تا 3 متر که به ندرت در شرایط مساعد به 6 تا 8 متر می رسد. از مشخصات این گیاه شاخه های متقابل خاردارو فراوان آن با وضع نا منظم و کج و معوج است. برگ های آن متقابل ،دندانه دار ،و بدون کرک هستند. گل های گیاه کوچک به رنگ زرد مایل به سبز ،دوپایه یا پلی گام،مجتمع به تعداد زیاد و به حالت فشرده در کنار برگ ها قرار می گیرند. میوه آن سیاه رنگ و کروی به ابعاد یک نخود درشت و حاوی 2 تا 4 دانه می باشند که درون شیره ای به رنگ قرمز مایل به سبز یا بنفش جای دارند.
محل رویش آشنگور استانها ی گیلان،مازندران،گلستان و آذربایجان است. گونه ای دیگر از این گیاه به نام سیاه توسه و با نام علمی r.frangula در جنگ های مرطوب شمال می روید .
آشنگور و سیاه توسه داراری گلیکوزیدهای آنتراکوئینون هستندکه مسهل بسیار قوی هستند. این گلیکوزیدها در میوه ی آشنگور و در برگ ،پوست و میوه ی سیاه توسه یافت می شود.میوه ی سیاه توسه حاوی گلیکوزید گلوکوفرانگولین است که در حیوانات آزمایشکاهی اسهال شدید ایجاد کرده و در مواردی به مرگمنجر می شود. مسمومیت با سیاه توسه در گاو ها با اسهال ، درد و تب ملایم همراه است که در مدت چند ساعت به مرگ منجر می شود .
در کابدگشایی دام های مسموم گاستروآنتریت ملایم جلب توجه می کند. در اسب نیز اسهال و در مواردی دل درد به دنبال مسمومیت با این گیاه گزارش شده است که در آن دام ها مبتلا در عرض یک هفته بهبودی یافته اند .
خوردن میوه های آشنگور در انسان نیز موجب مسمومیت شده و به خصوص در کودکان ممکن است به مرگ منجر شود .
Scrophularia aquatica
(scrophulariaceac)
نام های فارسی:مخلصه- علف خنازیرآبی- علف بواسیر- گل خوک
نام های انگلیسی:water figwort – wafer betony
مخلصه گیاهی علفی و چند ساله است که بلندی آن تا یک متر می رسد و در کنار جویبار ها و اراضی نمناک می روید. ساقه ی آن با مقطع مربع بوده و برگ ها متقابل،بیضی دندانه دار و نوک تیز می باشند. گل ها کوچک و به رنگ سبز کثیف هستند و میوه به صورت کپسول است که حاوی تعداد زیادی دانه می باشند.
مخلصه جزو گیاهان حاوی گلیکوزید های قلبی است. همچنین این گیاه دارای سموم تعیین نشده ای است که در دام ها موجب گاستروانتریت همراه با اسهال شده که اغلب با عدم هماهنگی در حرکت و دل درد توام می شود.در مواردی نیز استفراغ و اسهال خونی به همراه نشانه های بالا دیده می شوند .
Senecio vulgaris
(Asteraceae)
نام های فارسی :پیر گیاه-ورید –گل زرد – ریش پیر- خبرآورک-خبرکش-قاصدک – پیروحشی-زلف پیر- سعله دره
نام های انگلیسی:groundsel-common groundsel-sencion-grinning swallow
پیر گیاه ،گیاه علفی،یک یا دو اسله به بلندی 20 تا 50 سانتی متر و دارای ساقه ی راست و منشعب است.برگ های آن درخشان ،سبز تیره ،منقسم به لوب های تقریبا مساوی و دندانه دار است که ساقه ها را در بر گرفته اند.گل آذین در راس ساقه ها و به شکل مجتمع و زرد رنگ است از مشخصات آن 8 تا 10 براکتخ کوچک است که در قاعده هر کاپیتول قرار دارند و در قسمت انتهایی هر براکته آن یک لکه ی تیره رنگ دیده می شود.پیر گیاه به طور خودرو و در مزراع ،زمین های بایر ،دامنه های مرطوب کم ارتفاع کوهستان ها و گودال ها می رویدو خاک های شنی را ترجیح می دهند. محل رویش آن خوزستان ،اطراف کرج ،تهران و فارس است.
گونه های سمی دیگری از این جنس در نقاط مختلف ایران می رویند که عبارتند از:سینرز-پیره گیاه بهار- موره.نام سنسیو از کلمه ی یونانی سنکس به معنی پیر می باشد به دلیل دوام گیاه و یا پوشش بلند کرک سفید در ساقه و موی سفید در یک انتهای دانه ،آن گرفته شده است .
Siegesbechia orientalis
(Asteraceae)
نام های فارسی:علف مقدس – علف ملکوتی
نام های انگلیسی:paulswort-the holy herb
علف مقدس گیاهی علفی و یک ساله با ساقه ی راست به بلندی 50 تا 120 سانتی متر است.شاخه های آن در قسمت پایین ساقه حالت افقی و در قسمت بالاتر انشعابات دو تایی پیدا می کند و به طور محسوس رنگ مایل به ارغوانی دارند.برگ های آن متقابل ،بیضی شکل مثلثی،نوک تیز و دندانه دار نا منظم به طول 12-5 و عرض 7-3 سانتی متر هستند. کاپیتول های کوچک گیاه از گل هایی به رنگ زرد در وسط تشگیل می شود و گل های کناری از خارج قرمز رنگ می باشند. هر کاپیتول را نیز دو ردیف برکته از بیرون می پوشاند.میوه فندقه و به رنگ تیره است. محل رویش این گیاه مازندران،گلستان،تهران و سایر نواحی می باشد.علف مقدس جزو گیاهان جمع کننده ی نیترات و از منابع مسمومیت با آنها در دام ها محسوب می شود .

Silybum morianum

نام های فارسی:کنگر شیردار – حرشف مریمی
نام های انگلیسی:thistle- milk thistle
کنگر شیردار گیاهی دوساله به صورت بوته ی خاردار است که بلندی آن به 70-50 سانتی متر و گاهی تا 5/1 متر می رسد. برگ های آن بزرگ ، پهن بیضی، بسیار منظم ،سبز شفاف با لکه های سفید ،دندانه دار با دندانه های نا منظم است. حاشیه لب های دندانه دار به خارهای تیز زرد رنگ منتهی می شود. رگبرگ های آن سفید شیری رنگ هستند. گل ها دارای کاپیتول ها درشت خاردار،منفرد با گل های لوله ای ارغوانی رنگ هستند. میوه ی گیاه سیاه رنگ و دارای نقطه هایی به رنگ زرد است.
کنگر شیردار از گیاهان جمع کننده نیترات است و در صورت فراهم بودن شرایط می تواند در دام های مختلف مسمومیت با آن را موجب گردد.
Triglochin martima
(juncaginaceae)
نام های فارسی:سه سیخک
نام های انگلیسی:arrow grass-arrow headed grass
سه سیخک در مناطق مرطوب و مردابی یافت می شود. برگ های آن استوانه ای بلند و غلاف آن آزاد و باز می باشد .جام گل شبیه گلبرگ و دو حلقه ای ،وکلاله 6 قسمتی است.میوه تخم مرغی فدر قاعده پهن و متورم و در انتها باریک است.
سه سیخک و چمن پیکانی دارای گلیکوزید سیانوژنیک می باشد.گلیکوزید یافت شده در این گیاهان تریگلوچینین نامیده می شود.این گیاه به علت داشتن مقدار قابل توجهی از گلیکوزید سیانوژنیک ،موجب مرگ ناگهانی در دام ها می گردد.
Urocholoa panicoides
(Graminaceae)
نام های فارسی:جاودان – پریش
نام های انگلیسی: liver-seed grass
جاودان گیاهی علفی و یک ساله است. گلهای آن سنبله ای با کلاله فرچه ای هستند و به صورت چند سنبله از یک نقطه آویخته می باشند. محل رویش این گیاه بلوجستان است
گیاه جاودان در صورت فراهم بودن شرایط می تواند حاوی نیترات به مقدار سمی باشد .در گزارشی میزان نیترات در برگ،ساقه،ریشه و گل های این گیاه به ترتیب 6/2 ،5/5 ،3و 4/0 درصد ماده خشک اعلام شده است

شاه توت‌ (BLACKBERRY)

محققان انجمن تغذیه‌ی آمریکا (USDA) شاه توت را در مقایسه با 40 نوع میوه ی تازه ی دیگر، به عنوان اولین میوه از نظر فعالیت آنتی اکسیدانی قرار داده‌اند که دارای فیتوکمیکال‌های قوی مثل آنتوسیانین است.
آنتوسیانین رنگدانه‌ای است که رنگ سیاه شاه‌توت از آن ناشی می‌شود. شاه‌توت‌ها خواص مفیدی برای سلامتی دارند؛ از جمله جلوگیری از عفونت‌های دستگاه ادراری، سرطان، بیماری‌های وابسته به سن و حملات مغزی. شاه‌توت از ساخته شدن کلسترول بد (LDL) که منجر به بیماری‌ها و حملات قلبی می‌شود جلوگیری می‌کند. علاوه بر این شاه‌توت دارای ویتامین های A ، C و املاح روی ، پتاسیم، آهن، کلسیم و منیزیم است.شاه توت از نظر طبيعت سرد و خشك است. و قابض و شاه توت خشك از نظر خواص جانشين سماق مي‌باشد. لطيف كننده و باز كننده گرفتگي‌هاست. حدت خون را تسكين مي‌دهد و عوارض صفرا را از بين مي‌برد و ورمهاي گرم حلق و حنجره را رفع مي‌كند و تحليل مي‌برد و عطش را فرو مي‌نشاند و اشتها را بيدار مي‌كند. غرغره با آب يا رب آن براي زخمهاي بد, جوشهاي دهان, تحليل ورم حلق, كام و زبان و تقويت آنها مفيد است خوردن شاه توت براي زخم روده و اسهال گرم و اسهال خوني خصوصاً خشك آن با داروهاي كمكي و مقوي بسيار مفيد است. آب دم كرده ريشه توت و شاه توت كه با حدود 40 گرم ريشه دم شده باشد براي اخراج كرم كدو خصوصاً اگر برگ شفتالو به آن اضافه كرده باشند مفيد است. خوردن دم كرده برگ آن نيز همين اثرات را دارد و غرغره آن برا خنازير نافع است. مزمزه آن براي درد دندان و كمپرس آن براي تحليل ورمهاي بزرگ مفيد است. عصاره برگ آن در حدود 30 گرم براي گزيدن جانوران گزنده و حشرات گزنده مفيد است. برگ درخت شاه توت, كربنات كلسيم فراوان دارد و براي آن اثر كم كننده قند خون قائلند از اين جهت مي‌توان از آن در موقع وجود قند در ادرار و معالجه بيماري قند استفاده به عمل آورد.

خواص داروئي:
براي رفع كرم معمولاً جوشانده 15 گرم پوست ريشه درخت را در 250 گرم آب تهيه كرده صبح ناشتا مصرف مي‌نمائيد.
عصاره‌ی توت‌فرنگی و شاه‌توت به‌طور خارق‌العاده‌ای از رشد سرطان سینه و دهانه‌ی رحم جلوگیری می‌کنند. عصاره‌ی توت فرنگی، موثرترین عامل در کاهش رشد سلول‌های سرطانی سینه است.

تمشک، توت‌فرنگی و شاه‌توت با سرطان‌های پروستات و دهانه رحم مبارزه می‌کنند.

شرح گیاه

درخت شاه توت را بومی ایران وترکیه می دانند. درختی است به ارتفاع 4 تا 10 که به حالت طبیعی به ارتفاع 20 متر نیز می رسد. رنگ پوست آن قهوه ای تا قهوه ای سیر ولی شاخه هایش تا اندازه ای سبز روشن و با دانه دانه های فراوان روی پوست آن است جوانه هایش نسبتاً قوی و کلفت ( قویتر از جوانه های درخت توت سفید) و براق به شکل بیضی مخروطی و به رنگ قهوه ای بنفش هستند. طول برگهایش 7 تا 18 سانتی متر و عرض آن حدود 8 سانتی متر است فرم آنها بیضی تا قلبی شکل با حاشیه ای دندانه دار ونوک تیز و کوچک هستند. برگها در سطح بالایی سبز تیره رنگ بوده و تعدادی مونیز رویشان دیده می شوند. سطح پائینی آن سبز روشن با موهای زیادتری هستند طول دسته برگ حدود 2 سانتی متر و کمی کلفت با موهایی نسبتاً زیادتر از برگ است از برگهای توت سیاه ( شاه توت) در پرورش کرم ابریشم استفاده نمی کنند چون کرمها باخوردن مقدار زیاد آن بیمار شده اسهال می گیرند و تلف می شوند. گل نر کوتاه و کلفت و به رنگ سبز تیره است گل ماده از گل نر هم کوتاهتر است. گوشت میوه ها از دیواره گلها بوجود می آیند که رنگ آنها قرمز تیره یا آبی سیاه می شود. تنها کمی قبل از افتادن از درخت قابل خوردن می شوند. چون تا کمی پیش از رسیدن مزه ترشی دارند که برای خوردن جالب نیستند. زمان گلدهی آن معمولاً اردیبهشت ماه است. میوه های شاه توت را خشک نمی کنند و تنها به صورت تازه مصرف می شوند. درخت شاه توت اغلب پررشدتر و بلندتر از درخت توت سفید است. درخت شاه توت تا ارتفاع 1500 متر از سطح دریا و بیشتر هم می تواند بخوبی رشد کرده و میوه بدهد. تذکر: دو نوع توت سیاه وجود دارد یکی درست مثل توت سفید بوده که تمام خواص و شکل و فرم آنرا دارد و حتی مزه اش هم مانند توت سفید شیرین بوده تنها رنگش سیاه است. این توت و درختش در ایران نادر است. نوع دیگر که نه تنها در از لحاظ رنگ میوه با توت سفید شباهتی ندارد بلکه مزه اش هم با آن بکلی فرق داشته و در اغلب نقاط ایران بنام شاه توت معروف و در یزد توت سیاه و درهمدان توت شرابی نامیده می شود.

نیازهای اکولوژیکی

آب و هوا

از آنجائیکه درختان توت واریته های مختلفی دارند در آب و هوای متفاوت از نسبتاً گرم تا معتدل و حتی نزدیک به سرد کاشته می شوند در شرایط ایران مرکزی از 10 درجه بالای صفر و در گیلان مازندران از حدود 12 درجه بالای صفر در بهار رشدش را آغاز می کند و بهترین گرما در جریان بهار و تابستان برای آنها بین 25 تا 35 درجه سانتی گراد است. در سرمای 2 تا 4 درجه سانتی گراد زیر صفر برگهای توت یخ زده و می ریزند درخت توت گیاهی نور پسند است نور خورشید باعث تقویت رشد و افزایش شاخ و برگ درخت شده تابش نسبتاً شدید باعث کوتاهتر شدن فاصله میان گره ها و کوچکتر شدن برگها می شود ولی وزن خشک گیاه را افزایش می دهد.

آبیاری

همه گونه های توت از نظر مصرف آب پرنیازند در نقاطی که کاشته می شوند باید سالیانه حداقل 600 میلی متر باران، آن هم به صورت یکنواخت در طول سال وجود داشته باشد تا به آبیاری مصنوعی نیاز نباشد. نهالها در ابتدای کشت و زمان جوانی به آب بیشتری نیاز دارند و باید هر هفته یک الی 2 بار آبیاری شوند ولی بتدریج با بالا رفتن سن درختان نیاز آبی آنها کمتر می شود. در نقاط کم آب درختان مسن باید حداقل هر 10 الی 15 روز یکبار آبیاری شوند.

خاک

خاکهای شنی لومی برای رشد درختان توت بسیار مناسبند مخلوط بودن خاک با مواد پوسیده گیاهی مثل برگ یعنی هوموس به خاک امکان تنفس و به باکتری های موجود در آن امکان فعل و انفعالات زیادتر و بهتری را می دهد. زمینهایی که قابل نفوذ آب نبوده و رطوبت را مدت زیادی در خود نگهدارند و با تلاقی شوند مطلقاً استعداد کاشت درختان توت را ندارند همچنین در خاکهایی که در اثر تابش خورشید سله بسته و شکاف بردارند نباید توت کاشت. در زمینهای رسی که قابلیت نفوذ هوا در آن کم است ( زمینهای سرد) رشد و نمو درختان توت غیرمنظم و بسیار کند می شود. درخت توت درخاکهای خنثی رشد مناسبی نشان می دهد بطوریکه میتوان آنرا جزو گیاهان خنثی پسند بحساب آورد. بهترین PH برایش بین 6 تا 7 می باشد.

کود

کودها علاوه بر اینکه قدرت مقاومت درختان را در مقابل سرمای شدید به بالا می برند در مقابل آفات و بیماریها آنها را مقاوم تر می کنند. کود کافی و صحیح گل دادن و تبدیلشان به میوه را در بهار تسریع و تولید میوه به مقدار زیاد را مطمئن می کند. به منظور آگاهی از مقدار کود مورد نیاز باید اولاً نوع خاک شناسایی شود ثانیاً مقدار کود موجود در آن را به کمک تجزیه شیمیایی معلوم کرده و مقداری را که باید به خاک اضافه شود نیز محاسبه کرد. مقدار کود ازته 100 کیلوگرم درهکتار به صورت N و همچنین 100 کیلوگرم در هکتار کود فسفر به صورت P2O5 می باشد این کودها را نه یکبار بلکه در چند بار و در فواصل معین همه ساله به باغ توت می دهند. بطوریکه جمع سالیانه آنها 100 کیلو از هر کود در هکتار شود.

ازدیاد

ازدیاد درخت توت به دو طریق صورت می گیرد: 1- جنسی 2- غیر جنسی 1- ازدیاد جنسی: میوه های واریته های مختلف توت بین خرداد الی مرداد می رسند درختان توت تقریباً از 5 سالگی شروع به میوه دادن می کنند برای بذرگیری میوه های رسیده را از روی درخت یا بهتر از زیر آن جمع آوری کرده روی غربال با فشارآب بیشتر بذرها را از گوشت جدا و در سایه یا گرمای طبیعی اطاق خشک می کنند. روشی که بیشتر توصیه می شود اینست که میوه های رسیده چیده شده را 4 الی 5 روز داخل ظرفی در گرمای اطاق می گذارند تا خوب تخمیر شوند. آنگاه آنها را روی غربالی ریخته به کمک فشار آب شیرودست بذرها را از گوشت جدا کرده و دوباره در داخل اطاق و دور از تابش مستقیم نور خورشید خشک می کنند بهتر است بذر توت را در همان سال اول بکارند زیرا قوه نامیه اش بطور طبیعی تنها 3 ماه حفظ می شود. هرگاه آنرا در دمای پائین تر از 10 درجه سانتی گراد نگهدارند قدرت خود را تا یکسال و حداکثر حتی تا 2 سال حفظ می کنند ولی درصد رشد بذرها به شدت پائین می آید. قوه نامیه بذر توت بسته به واریته های مختلف بین 20 درصد تا 90 درصد متغیر است. هر 100 کیلو میوه توت 2 تا 3 کلو بذر می دهد. در هر کیلو بذر توت حدود 520000 عدد بذر وجود دارد. مقدار بذر لازم برای کاشت آن در هر هکتار حدود 12 کیلوگرم است بذرها را در بهار یا پائیز می کارند مدت لازم برای جوانه زدن بذرهای کاشته شده در گرمای 20 درجه سانتی گراد بین 15 تا 20 روز است. بشرط آنکه در این مدت بستر آن مرطوب نگهداشته شود قبل از کاشت باید به زمین کودهای لازم را داد. پس از جوانه زدن بسترها به یک الی دو هفته سایه بان نیاز دارند. ازدیاد درختان توت به وسیله بذر بسیار ساده و کم هزینه تر از روشهای دیگر است. نکته ضعف تفرق صفات نهالهای حاصله است که یکدست نخواهند بود. 2- ازدیاد غیر جنسی: به منظور حفظ خواص مادری آنرا از راههای غیرجنسی زیاد می کنیم. مهمترین راههای ازدیاد غیرجنسی عبارتند از: الف) پیوند: عبارتست از انتقال بخش یا جوانه ای از گیاهی که میوه های عالی دارد. بر روی پایه ای ریشه دار با این منظور که گیاه بدست آمده تنها از همان میوه های عالی همه ساله تولید کند. مهمترین انواع پیوند در توت عبارتند از: پیوند شکمی- پیوند اسکنه ای- پیوند مجاورتی- پیوند لوله ای- پیوند روی ریشه که معمولاً پیوند ریشه از همه متداولتر بوده و حدود 90 درصد پیوندها به این روش است که در پیوند ریشه، ریشه های یکساله را در بهار در ارتفاع 8 الی 10 سانتی متر بریده و پیوندک را نیز مورب از زیر یک جوانه قطع کرده و بسرعت بین پوست و چوب ریشه فشار می دهند تا خوب در آنجا جای گیرد. آنگاه محل بریدگیها را نوارپیچ می کنند این کار برای ایجاد تماس بین مرسیستم ریشه در نقطه برخورد؛ پیوندک انجام می گیرد.

قلمه

در ازدیاد به وسیله قلمه تمام خواص گیاه مادری حفظ می شود. قلمه زدن 2 نوع است: قلمه زدن چوبی و قلمه زدن سبز

قلمه زدن چوبی

از سر شاخه های یکساله به قطر تقریبی 1 تا 3 سانتی متر درهنگام خواب زمستانی قلمه گرفته و در سردخانه ها درگرمای 5 درجه نگهداری می کنند تا گرمای خاک در بهار به 14 درجه برسد. آنگاه آنرا در زمین می کارند هر قلمه باید 4 تا 5 جوانه در حال خواب داشته و طول آن به 15 تا 20 سانتی متر برسد.

قلمه سبز

شاخه های درختانی که برای قلمه گیری سبز انتخاب شده اند در زمستان طوری هرس می کنند که برایشان تنها 6 تا 7 جوانه باقی بماند این جوانه ها در بهار آینده تولید برگهایی سبز به طول 30 تا 40 سانتی متر و بیشتر می کنند آنها را به طول 15 تا 20 سانتی متر بریده بجز دو برگ انتهایی بقیه برگها را می چینند و در اردیبهشت یا خرداد روی زمین می کارند. ج) خوابانیدن

کاشت

درخت توت را می توان در بهار یا پائیز کاشت. درنقاط سرد یا یخبندانهای زمستانی معمولاً آنرا در بهار می کارند تا نهالها از آسیب سرمای شدید زمستانی در امان باشند. زمان کاشت در بهار هنگامی است که هنوز جوانه نزده باشند در مناطق معتدل و گرمسیر خطر سرمازدگی ریشه ها در زمستان وجود ندارد و در پائیز میتوان نهالها را کاشت در ایجاد باغ توت باید نوع درخت، نوع و اندازه و طعم میوه، تعداد نهالها در واحد سطح، موقعیت جغرافیایی محل کاشت و نوع خاک و PH آنرا مورد توجه قرار داد. پس از کود دادن و شخم زدن و آماده کردن زمین ومشخص شدن فواصل درختها از هم ( معمولاً 3 در3 متر) گودالهای 50 در 50 در 50 سانتی متری حفر و نهالها داخلشان کاشته می شوند. هرگاه PH خاک اسیدی بود قبل از حفر گودالها و شخم زدن مقداری آهک روی زمین می ریزند تا PH آن خنثی شود. هنگام کاشت باید دقت کرد تا ریشه ها بطور آزاد داخل گودال جای گیرند. پس از خاک ریزی اطراف آنرا با پا می فشارند تا تماس لازم بین ریشه و خاک صورت گیرد. گودال را پس از کاشت نهال فوری آبیاری شدید می کنند.

داشت

هرس

درهرس درختان توت اولاً همه شاخه های خشک شده و بیمار را باید بریده و فوراً سوزاند ثانیاً همه شاخه هایی که به سمت داخل تاج رشد کرده اند و ما آنرا نرک می نامیم به دلیل بی بار بودن و بی جهت مصرف کردن مواد غذایی باید هرس شوند. از همین نرکها درازدیاد درختان توت می توان استفاده نمود. ثالثاً همه شاخه هایی که تاج درخت را بی جهت شلوغ کرده و مانع رسیدن نور به میوه ها می شوند باید حذف نمود. بهترین زمان برای هرس هنگامی است که برگها ریخته و درخت در حالت خواب زمستانی باشد ولی در صورت لزوم در سایر مواقع نیز می توان درخت توت را هرس نمود.

مبارزه با بیماریها و آفات

بیماریها: بیماری موزائیک توت که عامل ویروسی دارد راه پیشگیری آن اینست که در خزانه مبتلایان به آن را حذف کرده و فوراً سوزانده شوند و از بیماریهای قارچی می توان از بلایت سفیدک سطحی توت، بیماری مرگ سرشاخه توت و بالاخره زنگ توت، پوسیدگی بنفش ریشه، پوسیدگی ریشه را نام برد که همگی بوسیله سموم قارچ کش مبارزه می شوند. همچنین بیماری باکتریایی توت را می توان نام برد از انگلها انواع شپشکها و کنه ها می باشند که به درختان توت خسارت وارد می آورند.

برداشت

توت به صورت خام یا خشک شده مصرف می شود. درخت توت درسال پنجم شروع به میوه دادن می کند و معمولاً از سال هشتم یا نهم به حداکثر میوه دهی خود می رسد و مدتها در این سطح باقی می ماند زمان برداشت محصول هنگامی است که میوه ها از حالت سبزی بیرون آمده مثل شیشه براق می شوند. اغلب همه میوه ها با هم نمی رسند لذا باید آنرا در چند نوبت چید برای چیدن چادر روی زمین در سایه انداز درخت پهن کرده و درخت را اگر تنومند نباشد با دست تکان داده تا میوه های رسیده از شاخه ها جدا شده روی چادر بریزند میوه توت سریعاً باید مصرف شود چون در سردخانه بیش از 2 تا 3 روز قابل نگهداری نیست و اگر بخواهند خشک کنند فوری باید در آفتاب پهن شود تا مقدار زیادی از آبش را از دست بدهد . میوه خشک شده را بیش از یکی دو سال هم می توان نگهداری نمود. زمان برداشت میوه توت، با شرایط جوی مناطق مختلف تغییر کرده و از نیمه دوم خرداد تا اوایل مرداد ماه است. در مناطق گرم زودتر و در مناطق سرد میوه ها را دیرتر می چینند.

دامنه انتشار

در آذربایجان غربی و در حوالی دره قاسملو ارومیه بحالت وحشی دیده می شود و در کرمانشاهان در کوههای برناج و پرودر ییلاقات بیرجند هم یافت شده است. همچنین در شمال و غرب ایران کوهستانهای شمال تهران

کیوی و بررسی اقتصادی آن

نام انگلیسی :kiwifruit    
نام فارسی :کیوی   
نام علمی : Actiniadia deliciosa   
خانواده : Actiniadiaceae
تاریخچه کیوی :
کیوی چند دهه ‌ای است وارد ایران شده است و سطح زیر کشت مناسبی از باغ‌های استان مازندران را به خود اختصاص داده است، از جمله میوه‌هایی است ،که از لحاظ تغذیه‌ ای و خواص درمانی دارای ارزش بالایی است، نام علمی این میوه Actinidia deliciosa است که بومی مناطق شرقی و شمال شرقی کشور چین است . این میوه در اوایل قرن بیستم به نیوزلند وارد شد و به‌تدریج در این منطقه از جهان ،مورد کشت قرار گرفت. در سال ۱۹۶۰ نام این میوه در نیوزلند به گوس بری چینی (Chinese Gooseberry) تغییر یافت. در سال ۱۹۶۱ این میوه به ایالت متحده آمریکا وارد شد و نام کیوی روی آن گذاشته شد که برگرفته از نام یک پرنده بومی نیوزلند بود.
خواص کیوی :
کیوی در کاهش استرس ، كمبود خواب درانسان اثر دارد. مطالعات دانشمندان ایتالیایی نشان داده است كه دیابتی هایی كه مرتب مقدار زیادی ویتامینC دریافت می كنند، میزان كلسترول و انسولین پایینی دارند. كیوی برای تامین ویتامین ث منبع خوبی است.
مشخصات کیوی:
کیوی میوه‌ای است تخم مرغی شکل به اندازه یک تخم مرغ بزرگ (به طول ۵-۸ سانتیمتر و عرض5/4 – 5/5 سانتیمتر). پوست آن قهوه‌ای رنگ و گوشت آن سبز کمرنگ است. می‌توان گفت طعم آن بین توت فرنگی،موز و آناناس است.کيوي به همراه سيب و مرکبات از مهمترين ميوه هاي مصرفي جهان به شمار مي آيد. ارزش غذايي کيوي از اغلب ميوه ها بيشتر مي باشد، به طوري که اين ميوه سرشار از ويتامينهاي مختلف و عناصر معدني مانند روي، سديم، پتاسيم؛ کلر و .. است.
کیوی یک گیاه دوپایه بوده و گرده افشانی آن توسط باد و حشرات انجام می شود ولی زنبور عسل به عنوان حشره ای ویژه برای گرده افشانی گل های کیوی می باشد که باید بسیار مورد توجه قرار گیرد . ریشه های کیوی بزرگ و گوشتی می باشند . برگ های کیوی دارای پرزهایی است که بر روی تبخیر و تعرق ، آفات و بیماری ها و تبادل گازی گیاه تاثیر می گذارند. کیوی از درختانی است که سال آوری دارد و ازدیاد محصول در یک سال سبب کاهش محصول در سال های آینده می گردد .
کشت کیوی در جهان :
در حال حاضر این میوه در کشورهایی چون ایتالیا، نیوزلند، شیلی، فرانسه، ژاپن و ایالت متحده آمریکا در سطح وسیع کشت می‌شود و زلاندنو، ايتاليا و شيلي عمده ترين توليد کنندگان اين ميوه در جهان محسوب مي شوند.
میانگین تولید کیوی در دنیا در هر هکتار معادل 16 تن است.

کشت کیوی در ایران:
سابقه کشت انبوه کيوي در ايران به سالهاي 1360 و بعد از آن بر مي گردد. درخت کیوی گیاهی نیمه گرمسیری و خزان کننده است ،ولی به سرما مقاوم بوده و تا دمای 18 درجه زیر صفر را تحمل می کند . استان مازندران و گیلان در ایران تنها مکان هایی هستند که تمام شرایط آب و هوایی رشد این درخت را دارند .ایران در حال حاضر دارای رتبه اول برداشت کیوی در واحد سطح است و این موفقیت را مرهون برنامه ریزی صحیح و برگزاری کلاس های آموزشی و اطلاع رسانی در زمینه های کاشت، داشت، برداشت برای کیوی کاران هستیم. به دلیل وجود بازارهای خرید برای کیوی، این محصول از نظر اقتصادی به خوبی می تواند با میوه هایی مانند مرکبات رقابت کند و از طرفی دوره رسیدگی آن 3 سال است و همچنین میزان برداشت کیوی برابر 15 تا 25 تن در هکتار می باشد ولی مرکبات پس از 7 سال حدود 6 تن در هکتار محصول تولید می کنند. بنابراین بسیاری از کشاورزان مبادرت به جایگزینی کیوی به جای درختان مرکبات نموده اند.
تولید کیوی دراستان مازندران:
شروع کشت کیوی فروت از سال 1347 با ورود قلمه ریشه دار شده به استان بود. استان مازندران بهترین ناحیه کشت کیوی است، مازندران به علت دارابودن شرايط آب و هوايي معتدل و مرطوب، بارندگي فراوان و زمينهاي حاصلخيز، در کشت اين محصول از جايگاه ويژه اي برخوردار است، به طوري که سالانه حدود 90 درصد توليد کيوي کشور را به خود اختصاص مي دهد . سالانه حدود نیمی از این محصول  به کشورهای حاشیه خلیج فارس ؛ آسیای میانه و اروپا صادر می شود. اگر بتوانیم تنها 5/2 درصد از اراضی قابل کشت در استان مازندران را به زیر کشت کیوی ببریم می توانیم به تنهایی معادل همه کشورهای تولید کننده این محصول ، کیوی تولید کنیم. 
ارقام مختلف کیوی در مازندران عبارتند از : آبوت – برونو – مانتی – هایوارد و گرسی.

بهترين روش ذخيره و نگهداری :
نگهداری میوه در سردخانه باید با رعایت کامل اصول و قوانین فنی و صحیح انجام گیرد. اگر درجه حرارت هوای سردخانه بعد از 24 ساعت پس از برداشت  صفر تا دو درجه سانتی گراد و رطوبت نسبی محیط بین 85 تا 95 درصد باشد و نیز میوه ها در برابر قارچ ها ضد عفونی شده باشند، می توان آنها را تا 6 ماه نگهداری کرد.
بررسی اقتصادی:
کشت کیوی چند سالی است که در استانهای شمالی رونق گرفته و کشاورزان و باغداران به دلیل مرغوبیت زمین و درآمد خوب این محصول نسبت به سایر محصولات باغی و همچنین مشکلات موجود در زمینه برنج، چای و مرکبات، به کشت و تولید این محصول روی آورده اند.
تمایل به تولید این محصول تا جایی است که باغداران و کشاورزان در برخی از نقاط استان به ویژه در شالیزارها و باغات مرکبات را به مرور زمان تبدیل به باغ کیوی كرده اند. شاید اقتصادی بودن کشت کیوی مهم ترین دلیل روند روبه رشد نابودی میوه‌های بومی از جمله: ازگیل، به، گوجه سبز،انبه،انجیر، انواع گلابی‌های محلی و حتی انگور می باشد.
کشت کیوی و درآمد حاصل از آن با محصول برنج قابل مقایسه نیست، با وجود این که تلاش و زحمت ما برای برنج بسیار بیشتر بود اما درآمد قابل قبولی نداشتیم در حالی که شرایط کیوی به گونه‌ای دیگر است و ما سالانه با فروش چند تن کیوی مبلغ قابل قبول تری را نسبت به برنج و مرکبات کسب می کنیم و در عین حال برای برداشت آن نیز هزینه ای به مراتب پائین تر از سایر محصولات متحمل می شویم.چند سالی است عده ای خریدار زمانی که هنوز کیوی به مرحله برداشت نرسیده، به سراغ باغداران رفته و مبادرت به خرید این محصول می‌کردند و محصولات نارس را با ایجاد وسوسه خریداری مي‌کردند  و صادر می کردند. بنا بر هماهنگی وزارت جهادکشاورزی و سازمان بنادر و کشتیرانی از خروج این محصول به خارج از کشور جلوگیری به عمل آمد. نکته مهم اینجاست که فروش محصول نارس و بالطبع صادرات قاچاق به بازارهای جهانی به ارزش کیفی و بازار کیوی کشور صدمه وارد خواهد کرد.
صادرات کیوی محصول استان از گمرکات مازندران:
صادرات کیوی درآمد های قابل توجهی را هم نصیب باغداران خواهد كرد درنتیجه دست سودجویان نیزکوتاه می شود. برنامه ریزی اصولی وپایدار و حمایت های همه جانبه، بستر توسعه و صادرات روز افزون محصول کیوی را فراهم می کند.ایران بعد از کشورهای نیوزیلند، شیلی و یونان رتبه چهارم از نظر سهم صادرات این محصول را در جهان به خود اختصاص داده است. صادرات کیوی در ایران عملاً از سال 1366 آغاز شده و همچنان دارای روند صعودی است.
در سال های اخیر سالیانه بین 15 تا 20 هزار تن کیوی صادر می شود که این میزان تنها 30% از کل محصول تولید شده می باشد که به دلیل عدم برخورداری از امکانات مناسب در این بخش قابلیت صادرات این محصول در ایران پایین آمده است .
مشکلات و راهکارها:
بر طبق تحقیق هایی که انجام شده اراضي زيرکشت کيوي هر کشاورز (به عنوان يک واحد بهره برداري) در سطح بهينه نبوده و هر واحد توليدي کمتر از ميزان بهينه (2/11 هکتار) از زمين بهره مند بوده است. بسياري از بهره برداران در سطوح پايين تر از حد بهينه زمين فعاليت مي کنند. تعداد بهينه درخت کيوي در هر هکتار معادل 402 اصله نهال براورد شده در حالي که کاشت نهالها در هر واحد توليدي بيش از حد بهينه بوده است. بنابراين توصيه مي شود نهادهاي مربوط شرايطي فراهم کنند تا کشاورزان به احداث باغهاي کيوي در مساحتهاي بين 10-12 هکتار اقدام کنند و همچنين تعداد نهالها را در هر هکتار به سطح بهينه تعيين شده کاهش دهد.كيوي كاران از نظر ميزان مصرف كود و سم بررسي آفات تغذيه و اصلاح باغ ها نياز به كار تحقيقاتي و ارائه نظرات كارشناسي دارند كه نبود يك مركز تحقيقاتي خسارتهاي زيادي به كيوي كاران وارد كرده است .شماری ازکیوی کاران غرب مازندران، بیمه محصولات، غیرواقعی بودن قیمت ها، تسهیلات بانکی، صادرات کم، کمبود سردخانه، کمبود و گرانی نهاده ها، حمایت  های کم و نبود صنایع تبدیلی را از جمله مشکلات فراروی خود عنوان کردند. مسوولان امر قوانین بیمه محصولات کشاورزی لازم است بر بیمه کردن محصول کیوی  بازنگری کنند. کودهای سولفات و پتاس که مورد نیاز کیوی کاران است از طریق نهادهای مربوط توزیع نمی شود و باغداران مجبور هستند تا آن را در بازار آزاد با قیمت زیاد تهیه کنند. دولت باید با تدوین برنامه منسجم ، دست واسطه ها را در همه بخش های کشاورزی کوتاه کند.

تمشك

ميوه اي شبيه شاه توت و توت فرنگي است و به رنگ زرد يا سرخ مايل به سياه يافت مي شود. ميوه تمشك ترش مزه بوده و به صورت خام يا پخته، شربت، كمپوت و ... خورده مي شود.
بوته تمشك در مناطق گرم و مرطوب، در جنگلها و صحراها مي رويد و گاهي آن را مي كارند. نامهاي ديگر تمشك، توت وحشي و سه گلي است. ساقه هاي تمشك نرم و به رنگ قرمز و داراي خارهاي دراز است. برگهاي آن متفاوت و بيضي شكل و اطراف آن كنگره كنگره و به شكل دندانه هاي اره اي است. گلهاي تمشك به رنگهاي سفيد، صورتي يا به صورت خوشه در ماههاي مرداد پديدار مي شود و تا مهر دوام مي آورد. قسمتهاي مورد استفاده بوته تمشك عبارتند از : ميوه ، برگ، تخم ، دانه و گل .
خواص
- جوشانده 25 گرم از برگهاي تمشك در يك ليتر آب براي درمان انسداد مجاري ادرار مفيد است.
- تمشك سرشار از ويتامينهاي C و K است و داراي خواص خنك، نرم كننده و ضد اسكوربوت مي باشد.
- تمشك خون را تصفيه مي كند و براي كساني كه به روماتيسم مبتلا هستند، بسيار مفيد است.
- تمشك يبوست مزاج را معالجه مي كند.
- تمشك براي تسكين درد سودمند است، زيرا تمشك داراي اسيد سالسيليك مي باشد.
- تمشك خون را قليائي مي كند و قند آن براي مبتلايان به مرض قند مفيد است.
- شربت تمشك براي بيماران مبتلا به سرخك و مخملك تجويز شده است.
- تخم و دانه اي كه درتمشك وجود دارد، اغلب با دندان نيز خرد نمي شود، ولي وقتي خورده شود درمعالجه ي يبوست و خشكي مزاج به طور طبيعي بسيارمؤثر است و سبب مي شود كه يبوست به كلي رفع گردد.
- شربت تمشك، مخلوط با آب براي رفع تب تجويز شده است.
- خوردن تمشك براي مبتلايان به مرض قند( ديابت)، تبهاي صفراوي، التهاب مجاري ادرار، گلو درد( آنژين ) مفيد است.
- تمشك داراي خاصيت ضد عفوني كننده است.
- تمشك به علت دارا بودن ويتامينهاي C و K براي اوره و فشار خون مفيد است.
- براي معالجه كك و مك، ابتدا صورت را خوب بشوئيد و سپس ورقه نازكي از تمشك به مدت يك ساعت روي صورت بماليد. اين كار را چند بار تكرار كنيد تا كك و مك صورت از بين برود.
- برگ تازه تمشك را اگر بپزند و روي محل بيماريهاي پوستي قرار دهند، بيماري را التيام مي دهد.
- گوشت پردانه تمشك، داراي خواص توت فرنگي است و ترشي خون را از بين مي برد
- تمشك،عرق آور است؛ لذا بهترين زهكش سوراخهاي پوست است.
- جوشانده گل يا برگ تمشك( به روشي كه گفته شد) در استعمال خارجي براي درمان زخمهاي دهان، ورم لثه، درد گلو و ورم لوزه ها بكار مي رود و بيمار با غرغره كردن اين جوشانده دهان را مي شويد.
- جوشانده برگ تمشك اسهال و ورم روده را معالجه مي كند، بدين منظور بايد 40 تا 50 گرم برگ خشك تمشك را در يك ليتر آب سرد بخيسانيد و به مدت 10 دقيقه آن را جوشانده و سپس بگذاريد 10 دقيقه دم بكشد. پس از صاف كردن، روزي سه بار، هر بار يك فنجان آن را بين غذاهاي اصلي بنوشيد.
13- جوشانده فوق براي تسكين درد معده از هر نوع كه باشد مانند ترشي معده، نفخ و گاز شكم و تشنج معده مؤثر است.

شناسنامه

 

گل سرخ Rosaceae	:تیره
Rubus caesius L.	:نام لاتین
Dewberry – Blue bramble	:نام انگلیسی
تمشک	:نام فارسی
علیق	:نام عربی

شرح گیاه

گونه تمشک در جنگلهای شمال کشور از گرگان ، آستارا و همچنین در آذربایجان و کردستان و بختیاری و لرستان و کرمان و خراسان و دامنه های جنوبی البرز انتشار دارد : و در الیکا واقع در شمال شرقی کندوان تا 2500 متری ارتفاع از سطح دریا دیده شده است انشعابات آن گرد آلود و بدون گوشه و ضلع با خارهای خرد و غده ای است و با جست های ریشه جوش تکثیر می شود. برگهایش غشائی و دارای کرکهای پراکنده است برگچه انتهایی آن تخم مرغی چهار گوش و با قاعده ای کم و بیش قلبی شکل است. گوشوارک های آن نیزه ای می باشد پا یک های گل آن خزی و با غده های فلسی است کاسه آن کرکدار و به میوه اتصال دارد. گلهایش بیضی شکل و سفید و صاف و گرد آلود است. انواع تمشک که در شمال ایران به چشم می خورد دو نوع است : نوع اول تمشکهای دانه ریز که زود رس ترین تمشکها هستند و نوع دوم تمشکهای دانه درشت هستند و 2 هفته پس از دانه ریز می رسند. منظور از دانه ریز یا درشت تک تک میوه های موجود در هر میوه مرکب است که در نوع اول ریز تر و در نوع دوم درشت تر است. از انواع تمشکهای خارجی معروفترین آنها عبارتند از : 1- Theodor reimer از پر محصولترین تمشکها و برای باغ تمشک توصیه می شود. و در آمریکا بنام هیمالیا معروف است. 2- Wilson زودرس ترین واریته تمشک است. 3- Mammouth که میوه هایش حدود 15 روز بعد از ویلسون می رسند.

نیاز اکولوژیکی

آب و هوا

تمشکها به هوای آفتابی و گرم با کمی رطوبت نیاز دارند بادهایی با سرعت کم راتحمل می کنند ولی قادر به مقاومت در مقابل سرمای شدید به مدت زیاد نیستند. سرمای شدید (پائین تر از 15 درجه زیر صفر) قادر است تمام شاخه هایش را تا سطح زمین بخشکاند ولی قسمتهای زیر زمینی آن (ساقه های زیرزمینی) سالم باقی مانده و در بهار بعد جوانه های تازه می دهند که از آنها شاخه های تازه روئیده و رشد می کنند. این شاخه ها در همان سال میوه نمی دهند و تنها در سال بعد به میوه می نشینند. بنابراین بعد از هر بار یخ زدگی گیاه باید انتظار یک سال بی میوه ماندن را داشت. تمشک در مناطق گرم و خشک در اثر گرمای شدید بخصوص کمبود رطوبت بشدت صدمه می بیند در مناطق پر باران آنرا در زمینهای نسبتاً بلند و مرتفع یا در زمینهای شیب دار می کارند در زمینهای پست و پرباران شرط موفقیت ایجاد یک زهکشی صحیح و برنامه ریزی شده است تا آب نتواند در آن جمع شود. آبیاری – بوته های تمشک به خشکی خاک حساس اند. خاک آنها باید دائماً مرطوب باشد ولی خیس بودنش را هم نمی توانند تحمل کنند زیرا خاکهای خیس و لجن زار در مدت نسبتاً زیاد باعث خفه شدن ریشه هایش گشته و گیاه را از بین می برد. کمبود رطوبت خاک می تواند محصول تمشک را تا نصف حتی تا یک سوم تقلیل دهد. در مناطق کم باران یا خشک آبیاری از ضروریات است در مناطق نسبتاً خشک بوته های تمشک را معمولاً حدود 8 بار در سال آبیاری می کنند تاگیاه بتواند محصول زیاد تولید کند دفعات آبیاری به روش زیر تنظیم می شود. 1- پیش از به گل نشستن یک نوبت. 2- هنگام تشکیل میوه دو نوبت. 3- زمان رسیدن میوه یک نوبت. 4- پس از برداشت میوه تا اواسط پائیز سه نوبت 5- آبیاری زمستان یک نوبت میزان آب مصرفی در هر آبیاری حدود 500 متر مکعب در هر هکتار حساب می شود. کمبود آبیاری باعث می شود که (1) میوه ها کوچک و کم آب و در نتیجه کمتر خوشمزه شوند. 2- شاخه هایی که در سال آینده باید میوه دهنده قدرت جوانه زدنشان تصعیف کشته و در سال آینده کمتر محصول می دهد.3- برگها پیش از موعد زرد شده و بریزند.

خاک

تمشک گیاهی است که در هر نوع زمین رشد کرده و میوه می دهد در صورت مساعد بودن آب و هوا هم در زمینهای سنگلاخی کم عمق و هم در زمینهای عمیق کاشته شده و محصول بدهد. بهترین خاک برای رشد بوته های تمشک خاکهای شنی – رسی است که عمق زیاد مثلاً 2 متر یا بیشتر داشته باشند چون در چنین خاکهایی ریشه ها قادرند رشد زیادتر پیدا کرده و ریشه های جانبی زیادتر بدهند.

کود

مقدار کودی که برای باغهای تمشک لازم است با نوع گیاهانی که در آنجا کاشته شده اند فرق می کند اگرچه کودهای شیمیایی و آلی برای رشد و برداشت محصول از جمله لوازم اصلی کارند به هیچ وجه نباید از اهمیت مرطوب نگهداشتن زمین غفلت کرد چون تمشک بدان سخت نیاز دارد و این کار با دادن هوموس یا کودهای حیوانی بویژه کود گاوی مسیر است در کود دادن باغهای تمشک همیشه کودهای شیمیایی مکمل کودهای حیوانی هستند. مقدار کود پیشنهادی عبارتند از : 50 تن کود حیوانی، در هر هکتار، 100 کیلو کودازته به صورت N در هر هکتار ، 100 کلیوگرم کود فسفره به صورت P2O5 در هر هکتار 100 کیلو کود پتاسی به صورت K2O در هر هکتار تمشک به کود سرک هم جواب مثبت داده و میوه های زیادتر تولید می کند و میوه ها بزرگتر می شوند. مقدار کود سرک همه ساله 30 کیلو کود ازته به صورت N در هر هکتار 30 کیلو کود فسفر به صورت P2O5 در هر هکتار 30 کیلو گرم کود پتاسی به صورت K2O در هر هکتار است که بهتر است در چند بار بافاصله 2 ماهه داده شود.

ازدیاد

تمشک از راههای متفاوت زیاد می شود که مهمترین آنها عبارتند از ازدیاد جنسی و ازدیاد غیر جنسی

ازدیاد جنسی

1- ازدیاد بوسیله پا جوش : بوته های تمشک همه ساله به تعداد زیاد پا جوش می دهند بهترین زمان برداشت یا جوشها پس از ریختن کامل برگها در زمستان است در این وقت جوانه هایی را که در چند سانتی متر بوته تمشک سر از زمین بیرون آورده اند.از بوته جدا کرده در باغ ردیف کاری کرد. این کار را می توان در اواخر زمستان که هنوز بوته های برگ نزده اند هم انجام داد پاجوشها هر چه قویتر باشند بوته ها قویتر و سالمتر و پر محصول تری تولید می کنند. همچنین می توان پاجوشها را در اوایل زمستان کنده و جمع آوری کرد و در محلی که خطر سرمازدگی نداشته باشد نگهداری کرده و در بهار را کاشت. 2- ازدیاد بوسیله انتهای شاخه ها : هر گاه قسمت انتهایی و نرم شاخه های اغلب واریته های تمشک در خاک فرو برده شوند ریشه داده و تبدیل به گیاه تازه ای می شوند. از این خاصیت در باغبانی استفاده کرده و سر شاخه های تمشک را به داخل گلدان فرو می برند و پس از ریشه دار شدن از گیاه مادر جدا و در نقطه مورد نظر می کارند. 3- خوابانیدن : شیاری در خاک به عمق 5 سانتی متر کنده شاخه تمشک را در داخل آن قرار می دهند به کمک میله هایی شبیه سنجاق مو و فرو کردن آن در خاک شاخه را روی زمین ثابت می بندند. آنگاه رویش حدود 5 سانتیمتر خاک یا در صورت امکان شن ، پیت ، کمپوست می پاشند و فوری آبیاری می کنند این کار را معمولاً در اواسط تابستان انجام می دهند گیاه تمشک در اوایل اردیبهشت ماه سال آینده آماده بهره برداری خواهد بود. در این روش بهتر است نخست شاخه را از بوته تمشک مادر قطع کرده و سه چهار ماهی به حال خود بگذراند تا خوب ریشه بزند. نکاتی که در این کار باید رعایت نمود شامل الف) شاخه ای که در خاک میگذراند باید سرش از خاک بیرون باشد. ب) قبل از گذاشتن آن به داخل شیار باید تمام برگهایش را کند. ج) شاخه را در طول با یک تیغ زخمی کرد تا جوانه های زیادی در مدتی سریعتر تشکیل شوند. 4- ازدیاد وسیله قلمه ریشه : این روش بهترین ساده ترین و موفق ترین را ازدیاد تمشک است برای این کار قسمتی از ریشه های یک بوته تمشک قوی و سالم و پر محصول را. از خاک بیرون آورده آنهارا به درازای یک انگشت بریده در خاک کود داده ای که شیاری به عمق 5 الی 7سانتی متر از قبل آماده شده می خوابانند روی شیار را با خاک نرم پوشانده با لگد خاک را فشا ر داده و فوراً آبیاری می کنند. زمان این کار در استانهای جنوبی دریای خزر نیمه دوم پائیز و در سایر استانها نیمه اول پائیز است. ریشه های ریز ریز را می توان در خاکی مرطوب و سرد تمام زمستان حفظ کرده و در اوایل بهار کاشت .

ازدیاد جنسی

ازدیاد به وسیله بذر : روش ازدیاد با بذر به این طریق است که تنها بذر میوه های خیلی رسیده را انتخاب و پس از جدا کردن از گوشت به کمک شیر آب و غربال بذرها را در سایه خشک می کنند در بهار داخل گلدانها پاشیده و حدود یک الی دو میلی متر شن با خاک نرم رویش غربال می کنند خاک را با دست یا تخته فشار داده آنگاه آبیاری کرده و روی گلدان یک شیشه می گذارند. آبیاری باید خیلی نرم و در صورت امکان با اسپری صورت گیرد تا بذرها مرتب جابجا نشوند یک تا دو هفته پس از بیرون آمدن گیاهان آنها را در گلدانها خیلی کوچک نشاء کرده در سایه می گذارند 3 تا 4 هفته بعد گیاهان را در گلدانهای بزرگتر (12 سانتی متری) نشاء می کنند و در اواسط اردیبشهت ماه به محل نهائی انتقال داده می شوند.

کاشت

کاشت نهال تمشک می تواند در پائیز و پس از زرد شدن و ریختن برگهای آن انجام گیرد. البته به شرطی که زمین را از قبل برای این کار اماده کرده باشند یعنی کودهای آلی و کمعدنی را پاشید و به دنبا آن شخم عمیق زده و کودها رابه عمق فرستاده باشند و همچنین به شرطی که نهال در جریان بهار و تابستان خوب رشدکرده و تا اوایل پائیز کاملاً رسیده و تقریباً چوبی شده باشد. بهترین زمان کاشت نهالهای تمشک اول بهار می باشد کاشت بهاره به باغدار فرصت می دهد که در جریان پائیز و زمستان کودپاشی، شخم و چاله کنی را به خوبی انجام داده و زمین در اول بهار آماده کاشت نهالها باشد. چاله ها را معمولاً 40×40×40 سانتی متر می کنند و پس از گذاشتن نهال به داخل چاله هنگام ریختن خاک کمی کود فسفره را نیز داخل آن طبقه با دست می‌پاشند. نهالها هر چه بیشتر ریشه داشته باشند امکان گرفتن آنها زیادتر است چاله ها ردیف کنده می شوند تا کارکردن در باغ با ماشینهای کشاورزی امکان پذیر باشد. معمولاً فاصله نهالها از یکدیگر با قدرت رشدآن متناسب است هر چه قدرت رشدش بیشتر باشد باید فاصله ها را زیادتر کرد. در تمشکهای ایرانی این فاصله را 150 سانتی متر و فاصله ردیف ها را از یکدیگر 2 متر پیشنهاد شده است در تمشک کاری مثل موکاری باید تعدادی چوب در هر ردیف به زمین فرو زده و به وسیله 4 تا 6 ردیف سیم آنها را با یکدیگر اتصال داده و نهالها را پس از کاشتن و در حال رشد بر روی این داربست راهنمایی کرد و در صورت لزوم به سیم هابست. نهالهای خشک شده باید جانشین شوند و این کار راهر سال باید تکرار کرد. بهتر است هنگام کاشت کمی کمپوست یا مقداری پیت خیس شده را با خاک مخلوط و با آن چاله را پر کرد.

داشت

هرس و مبارزه با بیماریها و آفات از مراقبتهای لازم می باشد. هرس رشد و فرم و مقدار محصول بوته تمشک به هرس صحیح آن بستگی دارد. در روزها و ماههای اول پس از کاشت باید به کمک هرس به شاخه های آن فرم داد بطوریکه راهنمائی آنها بر روی داربست سیمی امکان پذیر شود. با بریدن نهالهای کاشته شده به ارتفاع حدود 30 تا 50 سانتی متر (حدود یک ماه پس از کاشت یا اندکی دیرتر و یا حتی هنگام کاشت) جوانه هایی که در قسمت پائین بوته و نزدیک زمین قرار دارند تحریک شده و شاخه های متعددی می دهند در زمستان بعد شاخه های ضعیف و اضافی را ته بر کرده و به شاخه های سالم و قوی به تعداد مورد لزوم اجازه رشد بهتر می دهند شاخه های جوانی را که تازه رشد کرده و در سال آینده باید میوه دهند (تعدادشان معمولاً حدود 6 عدد شاخه برای هر سال انتخاب میشوند) در 150 سانتی متر محدود می کنند یعنی آنچه بیش از این دراز رشد کرده را هرس کرده دور می اندازند در شاخه های جانبی که از بغل برگها رشد می کنند تنها یک جوانه (نه بیشتر) گذاشته بقیه هرس می شوند برای این کار باید منتظر بود تا درازای این شاخه های جانبی به 30 الی 40 سانتی متر برسند آنگاه آنها را در یک جوانه محدود کرده و بقیه را هرس می کنند. هر بوته تمشک دارای تعدادی ساقه های زیرزمینی و تعداد کمتری شاخه های هوائی است. شاخه های زیرزمینی دائمی بوده و شاخه های هوائی تنها 2 سال زنده و فعالند. شاخه های هوایی سال اول به خود سازی و رشد می پردازند و در سال دوم میوه می دهند، پس از میوه دادن در پائیز همان سال خشک شده و از بین میروند لذا بهتر است آنها را فوراً پس از باردهی ته بر کرد.

بیماریها آفات

مهمترین بیماریهای تمشک عبارتند از : (1) سوسک تمشک (Byturus Tomentosus) (2) سرخرطومی تمشک و توت فرنگی (Anthonomus Rubi) راه معالجه دو آفت فوق الذکر استفاده از سموم حشره کش بویژه سموم سیستیک است. (3) شته تمشک (Aphis idaei) راه مبارزه با آن سمپاشی. یا حشره کشها است (4) لکه سفید برگ تمشک (5) زنگ برگ تمشک راه مبارزه با 2 آفت اخیر استفاده از قارچ کش ها است.

برداشت

زمان برداشت میوه های تمشک در آب و هوای مختلف و در ارتفاعات متفاوت فرق می کند. در شرایط آب و هوای استانهای جنوبی دریای خزر میوه تقریباً از نیمه دوم خرداد ماه تا نیمه اول تیر ماه (4 هفته) به تدریج رسیده و قابل برداشت هستند از آنجائیکه تمام میوه ها در یک زمان نمی رسند باید در این مدت یکبار در هفته میوه ها را چید رسیدن میوه سه مرحله دارد که از هر مرحله آن برای یک مصرف استفاده میشود. 1- مرحله اول : میوه هارنگ مخصوص خودشان را کاملاً گرفته اند مزه اش در دهان ترش و شیرین است از این مرحله برای درست کردن مربا ، ژله و مارمالاد استفاده می کنند. 2- مرحله دوم وضعی است که میوه ها کاملاً رسیده و شیرین هستند این میوه ها خام مصرف می شوند. 3- مرحله سوم : در این مرحله میوه ها بیش از حد رسیده و از شدت رسیده شدن حتی در حال پژمرده شدن هستند. از میوها در این مرحله می توان بذر گرفت. تمشک میوه ای است که پس از برداشت زود فاسد میشود بخصوص اگر در مراحل دوم وسوم آنرا چیده باشند لذا باید بین زمان چیدن و وقت مصرف فاصله ای کوتاه باشد.

دامنه انتشار

گرگان رباط قزاق ، مازندران زمین کینج و دشت نظیر در 1330 – 800 متری ، دره چالوس در 2000 متری ، گیلان ، لاهیجان ، آستارا ، آذربایجان کردستان : بین بانه و پلاکه در 1900 – 1700 متری بختیاری. لرستان، کشور در 1500 متری کرمان، خراسان : یک چنار، اطراف تهران : پس قلعه و کرج انواع خاردار این گیاهان دارای اسامی محلی زیر می باشد. لم در نور ، لام در شیرگاه و میاندره ، نمیش دونه در آمل ، تموش بورتیکان دررامیان ، و لش در گیلان ، هندل در آستارا، کره تیف در لاهیجان ، تمیشه بور در طوالش ، تمشک در تهران تمش در مازندران ، تورک در کردستان (Fl. Iran)

سنبل

سنبل ( Hyacinthus orientalis )
خانواده:Liliaceae
منشا: نواحی مدیترانه ای
حدود 95% از نیاز جهانی سنبل ، در کشور هلند تولید می شود. از اینرو به این گل ، سنبل هلند نیز گفته می شود. این گیاه ، علفی و پیاز دار می باشد که با تولید گلچه های زنگوله ای شکل ، گل آذین خوشه ای ایجاد می کند. رنگ گل ها ، سفید ، زرد ، صورتی، قرمز ، بنفش و.. می باشد که معمولا رنگ غالب ، بنفش است. لازم به ذکر است سنبل وحشی یا سنبل ایرانی که بصورت خودرو دیده می شود . کلاغک یا موسکاری می باشد که از انواع سنبل نبوده و فقط با سنبل هم خانواده است.
سنبل انواع کم پر و پر پر دارد که در ارقام پرپر حالت استوانه ای شکل گل آذین مشخص تر می باشد. ( سنبل های موجود در ایران اغلب کم پر هستند). تعداد گلبرگ ها در انواع کم پر و پر پر فرق نمی کند بلکه تعداد گلچه ها متفاوت می باشد. با توجه به اینکه منشا سنبل نواحی مدیترانه ای می باشد ، مناطقی که زمستان و بهار سرد و مرطوب و تابستان گرم و خشک دارند ، برای سنبل کاری مناسب ترین می باشند. ( سنبل گرما را برای انگیزش گل و سرما را برای تکمیل اندام های خود نیاز دارد).

روش های تکثیر سنبل:
- بذر ( برای به نژادی)
- کشت بافت
- ته برداری (Scooping)
- ته شکافی(Scoring)
بذر سنبل حالت کاغذی دارد و افزایش به روش بذری 6-4 سال زمان نیاز دارد ( تا گیاه گل دهد.) سوخ سنبل یکساله است و کیفیت گلها در سال دوم مطلوب نمی باشد. (از برخی سوخ ها نظیر سوخ نرگس ، می توان چند سال گل با کیفیت خوب بدست آورد).
سنبل به طور طبیعی سوخک کمی تولید می کند ؛ به منظور تولید سوخک بیشتر ، بکار گیری دو روش ته شکافی و ته برداری مرسوم است.

ته برداری (Scooping):
در این روش با چاقوی انحنا دار، صفحه پایگاهی سوخ بصورت افقی ، برداشته می شود. در قسمت های برش داده شده تعداد زیادی سوخک تولید می شود که می توانیم آنها را کشت کنیم. اجرای این روش مهارت خاصی می طلبد.
ته شکافی(Scoring):
در این روش نیز به منظور تولید سوخک بیشتر، با استفاده از چاقو برش هایی در صفحه پایگاهی سوخ ایجاد می شود.
بعد از برداشت گل ها، باید برگ ها را به منظور تغذیه سوخ ، روی گیاه نگه داشت. سنبل گلی نوروزی می باشد. در تیر و مرداد که گلدهی تمام شده است ، سوخ های سنبل را در می آوریم .(در بهار، وقتی سنبل گل دارد ، مواد ذخیرهای از سوخ خارج شده و سوخ چروکیده است. اما در تابستان که سوخ های بدون گل را از خاک خارج می کنیم می بینیم که ، سوخ ها شاداب هستند.).
پس از خارج نمودن سوخ از خاک (در تابستان) می توان از تیمار هایی نظیر تیمار دمایی برای زود گلدهی استفاده کرد .
· ارقامی که پیش از دی ماه گل می دهند:
سوخ در تیر برداشت شده و در انبار 29 درجه سانتیگراد انبار می شود. در طول 5-4 هفته اول انبار داری ، دما به تدریج به 27 ، 23 ، 20 درجه سانتیگراد رسانیده می شود زمانی که گل داخل سوخ تشکیل شد، دما را به 17 درجه سانتیگراد می رسانند.
· ارقامی که دی ماه گل می دهند:
سوخ در تیر برداشت شده و در انبار 26 درجه سانتیگراد انبار می شود. برخی ارقام برای تشکیل گل به بیش از یک تا دو فته در انبار 26 درجه می مانند. پس از آن ، سوخ ها تا زمان کاشت در دمای 17 درجه سانتیگراد نگاه داشته می شوند.
در مورد سایر ارقام ، باید سوخ ها را پس از برداشت تا اواسط مهر در دمای 26 درجه سانتیگراد نگهداری کرد . سپس تا زمان کاشت دمای انبار، 17 درجه سانتیگراد باشد.
زمان کاشت سنبل اوایل تا اواسط پاییز ( حدودا آبان ، آذر) می باشد. در کشت سوخ ها باید دقت شود که نوک پیاز ها چند سانتیمتر بالاتر از سطح خاک قرار گیرند. بعد از کاشت پیاز ها باید آنها را آبیاری کرد و گلدان ها را به محلی سرد انتقال داد تا ریشه ها تکامل یابند. بعد به تدریج آنها را به محل گرمتری منتقل می کنیم تا برگ ها ظاهر شوند و در گلخانه های سرد به گل روند. در زمان حمل گلدان های سنبل ، با قرار دادن دو قیم در دو طرف پیاز گل و بستن خوشه گل به این قیم ها از شکستن آن ها جلوگیری می کنیم.
برداشت سنبل ها
زمانی که رنگ گلچه های پایینی مشخص شدند ، سنبل های گلدانی را می توان برای فروش بسته بندی کرد پس از 4 -2 روز گل ها کاملا باز می شوند. می توان آ نها را به مدت 4 هفته در دمای ) 0-2–( نگهداری کرد.
گل بریدنی سنبل به همراه صفحه پایگاهی به فروش می رسد و نیاز به ریکات کردن ( زدن پایین ساقه) نیست.
زمان برداشت گل بریدنی سنبل نیز مانند گل گلدانی آن است.


ته برداری (Scooping):
در این روش با چاقوی انحنا دار، صفحه پایگاهی سوخ بصورت افقی ، برداشته می شود. در قسمت های برش داده شده تعداد زیادی سوخک تولید می شود که می توانیم آنها را کشت کنیم. اجرای این روش مهارت خاصی می طلبد.
ته شکافی(Scoring):
در این روش نیز به منظور تولید سوخک بیشتر، با استفاده از چاقو برش هایی در صفحه پایگاهی سوخ ایجاد می شود.
بعد از برداشت گل ها، باید برگ ها را به منظور تغذیه سوخ ، روی گیاه نگه داشت. سنبل گلی نوروزی می باشد. در تیر و مرداد که گلدهی تمام شده است ، سوخ های سنبل را در می آوریم .(در بهار، وقتی سنبل گل دارد ، مواد ذخیرهای از سوخ خارج شده و سوخ چروکیده است. اما در تابستان که سوخ های بدون گل را از خاک خارج می کنیم می بینیم که ، سوخ ها شاداب هستند.).
پس از خارج نمودن سوخ از خاک (در تابستان) می توان از تیمار هایی نظیر تیمار دمایی برای زود گلدهی استفاده کرد .
· ارقامی که پیش از دی ماه گل می دهند:
سوخ در تیر برداشت شده و در انبار 29 درجه سانتیگراد انبار می شود. در طول 5-4 هفته اول انبار داری ، دما به تدریج به 27 ، 23 ، 20 درجه سانتیگراد رسانیده می شود زمانی که گل داخل سوخ تشکیل شد، دما را به 17 درجه سانتیگراد می رسانند.
· ارقامی که دی ماه گل می دهند:
سوخ در تیر برداشت شده و در انبار 26 درجه سانتیگراد انبار می شود. برخی ارقام برای تشکیل گل به بیش از یک تا دو فته در انبار 26 درجه می مانند. پس از آن ، سوخ ها تا زمان کاشت در دمای 17 درجه سانتیگراد نگاه داشته می شوند.
در مورد سایر ارقام ، باید سوخ ها را پس از برداشت تا اواسط مهر در دمای 26 درجه سانتیگراد نگهداری کرد . سپس تا زمان کاشت دمای انبار، 17 درجه سانتیگراد باشد.
زمان کاشت سنبل اوایل تا اواسط پاییز ( حدودا آبان ، آذر) می باشد. در کشت سوخ ها باید دقت شود که نوک پیاز ها چند سانتیمتر بالاتر از سطح خاک قرار گیرند. بعد از کاشت پیاز ها باید آنها را آبیاری کرد و گلدان ها را به محلی سرد انتقال داد تا ریشه ها تکامل یابند. بعد به تدریج آنها را به محل گرمتری منتقل می کنیم تا برگ ها ظاهر شوند و در گلخانه های سرد به گل روند. در زمان حمل گلدان های سنبل ، با قرار دادن دو قیم در دو طرف پیاز گل و بستن خوشه گل به این قیم ها از شکستن آن ها جلوگیری می کنیم.
برداشت سنبل ها
زمانی که رنگ گلچه های پایینی مشخص شدند ، سنبل های گلدانی را می توان برای فروش بسته بندی کرد پس از 4 -2 روز گل ها کاملا باز می شوند. می توان آ نها را به مدت 4 هفته در دمای ) 0-2–( نگهداری کرد.
گل بریدنی سنبل به همراه صفحه پایگاهی به فروش می رسد و نیاز به ریکات کردن ( زدن پایین ساقه) نیست.
زمان برداشت گل بریدنی سنبل نیز مانند گل گلدانی آن است.

سنبل گياهي است به رنگ­هاي متنوع و گل هاي نسبتاً فراوان كه همزمان با شروع فصل بهار ديده مي‌شود. نام جنس اين گياه Hyacinthus است. سنبل گياهي پيازي و پات پلنت Pot plant است و كمتر از آن به عنوان گل شاخه بريده استفاده مي­شود، بلكه بيشتر مصرف آن بصورت گياه گلداني است.

معمولاً پياز­هاي نيمه مقاوم به سرماي اين گياه را پيش رس مي­كنند تا در عيد نوروز از گل آن‌ها استفاده كنند. پياز­هاي سنبل را در محيطي با خاك سبك و غني از مواد غذايي كشت مي­كنند. اما براي كاشت اين پياز­ها بايد دو نكته را مورد توجه قرار داد :

1)3 تا 4 سانتي‌متر از انتهاي پيازها خارج از خاك قرار گيرد. همه طول پياز را در داخل خاك قرار ندهيد؛

۲)     بعد از كاشت پياز­ ابتدا مدتي در حرارت پايين باشد، تا حجم مناسب و لازم ريشه در روي پياز‌ها تشكيل شود. سپس اين پياز­ها را به مكان گرم با درجه حرارت حدود 15 درجه انتقال ­دهيد تا رشد اندام‌هاي هوايي آغاز شود. چنانچه نحوه تشكيل ريشه بخوبي انجام نگيرد استقرار گياه در خاك و رشد و نمو بعدي گياه با موفقيت همراه نخواهد بود.

براي به گل رفتن و دوام گل‌هاي سنبل، قبل از كاشت بايد پيازها تيمار حرارتي شوند. سنبل­هاي كاملاً درشت قبل از برداشت براي مدتي در دماي 15 درجه سانتيگراد، سپس حداقل به مدت 6 هفته در دماي 9 درجه سانتي‌گراد نگهداري شوند و بعد از آن براي كاشت گياه شرايط و مواردي را كه قبلاً گفته­ شد را به همان ترتيب اجرا كنيد تا يك سنبل پر گل داشته باشيد. 

تكثير سنبل بوسيله پيازچه­هاي محدود و كم آن صورت مي­گيرد. معمولاً براي افزايش تعداد پيازچه­ها در سطح قاعده پياز خراش­هاي مثلثي شكل و يا خراش­هايي بصورت صليب­ ايجاد ­كنيد. بدين­ سان محل­هاي خراش داده شده باعث تحريك به پيازشدگي پياز مي­شوند. اما بطور معمول تعداد پيازچه­هاي بدست آمده از پياز­هاي متوسط و معمولي سنبل فقط بين 3 تا 5 پيازچه است، به همين دليل تكثير سنبل با محدوديت همراه است.